1: ઉદ્યોગ અને પરિસ્થિતિ

ગુજરાતના એક ઔદ્યોગિક વિસ્તાર (GIDC) માં આવેલ એક મધ્યમ કદની કેમિકલ ફેક્ટરીમાં વિવિધ પ્રકારના Hazardous Chemicalsનું ઉત્પાદન અને સંગ્રહ થાય છે. ફેક્ટરીમાં આશરે 120 કામદારો ત્રણ શિફ્ટમાં કામ કરે છે. આ ફેક્ટરીમાં Sulphuric Acid, Toluene, Chlorine Gas જેવા જોખમી કેમિકલ્સનો ઉપયોગ થાય છે. સલામતી માટે ફેક્ટરી પાસે ફાયર હાઇડ્રન્ટ, ફાયર એક્સટિંગ્યુઇશર, ગેસ ડિટેક્ટર, PPE અને ઇમરજન્સી એક્ઝિટ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ નિયમિત રીતે થતો નથી.

2: ઘટના શરૂ થવી

એક દિવસ સાંજની શિફ્ટ દરમિયાન સ્ટોરેજ ટેન્કમાંથી Chlorine Gasનો નાનો લીકેજ શરૂ થાય છે. શરૂઆતમાં ગેસની ગંધ આવે છે પરંતુ કેટલાક કામદારો તેને અવગણે છે. એ સમયે એક કામદાર મોબાઇલ પર વાત કરી રહ્યો હતો અને તેણે તરત કોઈને જાણ ન કરી. ધીમે ધીમે ગેસનું પ્રમાણ વધે છે અને નજીક કામ કરતા બે કામદારોને આંખમાં જલન અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.

3: આગ લાગવી

આ જ સમયે, નજીકના પ્રોસેસ એરિયામાં એક મશીનમાંથી સ્પાર્ક (ચિંગારી) નીકળે છે. Chlorine Gas અને અન્ય જ્વલનશીલ કેમિકલ્સની હાજરીને કારણે અચાનક આગ ફાટી નીકળે છે. આગ ઝડપથી ફેલાવા લાગે છે. ફેક્ટરીમાં ગભરાટ ફેલાય છે. કેટલાક કામદારો PPE પહેર્યા વગર દોડવા લાગે છે, જ્યારે કેટલાક ખોટા પ્રકારના ફાયર એક્સટિંગ્યુઇશરથી આગ બુઝાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

4: ઇમરજન્સી પ્રતિભાવ

ફાયર એલાર્મ વાગે છે, પરંતુ બધા કામદારોને ઇમરજન્સી પ્રોસિજરની સંપૂર્ણ જાણકારી નથી. એક સુપરવાઇઝર ઇમરજન્સી એક્ઝિટ બ્લોક થયેલી હોવાનું ધ્યાનમાં લે છે. સુરક્ષા વિભાગને જાણ કરવામાં આવે છે અને સ્થાનિક ફાયર બ્રિગેડને કોલ કરવામાં આવે છે. સમયસર યોગ્ય પગલાં ન લેવાતા કેટલાક કામદારો બેભાન થાય છે અને ફેક્ટરીને ભારે નુકસાન થાય છે.

5: ઘટના બાદ

આ ઘટના બાદ તપાસમાં જાણવા મળે છે કે:

• નિયમિત Safety Drill થતી ન હતી

• ઘણા કામદારોને Hazardous Chemical Handling ની તાલીમ નહોતી

• PPE નો યોગ્ય ઉપયોગ થતો ન હતો

• Emergency Response Plan માત્ર કાગળ પર હતો

આ કેસ સ્ટડીનો હેતુ એ સમજાવવાનો છે કે એક નાની ભૂલ કેવી રીતે મોટી દુર્ઘટનામાં બદલાઈ શકે છે.